Köse Yazısı* 

RAİF VIRMİÇA

Prizren belediyesi 640 km2 yüzölçümüyle Kosova Bölgesinin % 5.94 yüzölçümünü oluşturarak Bölgenin Şar dağlarına dek uzana Svilen tepesi yamaçlarında 412 metre deniz yüksekliğinde bulunmaktadır.

Yüzey ölçümü bakımından pek büyük olmamasına rağmen Prizren’in iklimi çok çeşitlidir. Akdeniz ikliminin belirgin etkisiyle düzlükler sıcaktır. Ak deniz ve Adriyatik denizinden Beyaz Drim vadesiyle gelen yeller sıcaklıktan başka, özelikle Kasım ve Aralık aylarında pek çok yağışları da getirir. Yazlar çok sıcaktır. Böyle bir iklim uzum, meyve ve sebzeler gibi birçok tarım ürünlerine elverişlidir. Hasat işleri çok erken baslar. Prizren’in dağlık yerlerinde Alp iklimi sürer. Çok kere vadilerde baharın sonuna kadar kar erimez, dağların tepeleri de uzun zaman beyaz kalır.

Osmanlı döneminde olduğu gibi bugün de Kosova’da ticaretin, zanaatçılığın, kültürün, yazınının, sanatın, müziğinin ve diğer halk edinimlerinin belirli bir seviyeye ulaşmasında, Prizren kentinin özel bir yeri ve katkısı olmuştur. Osmanlılar döneminde, “Zanaat ve ticaretin merkezi” adıyla maruf Prizren her zaman karşımıza zengin tarihiyle, Vilayet merkezi olduğu dönemde oynadığı her yönlü rolüyle ve içinde barındığı çok sayıda zenginliğiyle karşımıza çıkmaktadır. Çünkü Osmanlı kaynaklarında Örneğin: Pür-zeyn, Pürzerin veya Zerrin gibi anılan adların anlamında "Ziynet Dolu Şehir" anlamı çıkmaktadır. XIII. asırda Prizren önemli ekonomi, kültür, siyasi, ticaret ve zanaat merkezi olmuştur ki çoğu tarihçi Prizren’e o zamanda "Balkanların Dubrovnik'i" adını da vermiştir. Böyle gelişmiş ve zengin olan Prizren, her taraftan insanları kendine çekmiş, büyük ilerlemeler kaydetmiştir. Prizren’de paranın basılması, onun gerçekten o dönemde ne kadar büyük ve önemli bir idari merkezi olduğu tarih kaynaklarından anlaşılmaktadır.

Osmanlı Devletinin gelişme ve ilerleme döneminin en ünlü hükümdarı Fatih Sultan Mehmet Han kumandası altında bulunan Osmanlı ordusu, Prizren'i 21 Haziran 1455 yılında, Ahmet Bey Evrenoszade fethetmiştir. Osmanlıların fethettikleri her önemli yörede dini ve ticari yaşam için en gerekli koşuları hemen yaratma girişiminde bulunma geleneğine saygı göstererek, Prizren’in kısa bir zaman içinde canlanmayı başardığını göstermektedir. Prizren’de yavaş yavaş İslam dininin yaygınlaşmasını yanı sıra ticaret, zanaatçılık ve kültür eğitim yaşamın daha da ilerlediğini görmekteyiz. XVI. asrın yarısında Prizren'de esnaf, zanaat örgütleri kurulmaya başlamış. İlkin tabak, demirci, saraç ve terzi, bundan sonra, tüfekçi ve kuyumcu esnafları kurulmuş. Bundan başka bu dönemde devlet adamları ve önde gelen kişiler çok sayıda mimari ve diğer eserleri inşa ederek, kasabanın gelişmesini sağlamışlardır. Böylece Prizren kentleşme açısından her yönüyle gelişmeye başlamıştır. O dönemlerde zanaatçılık çok gelişmiş bir durumda olduğu için, Prizren tüccarlarının bütün Rumeli ve Anadolu tüccarlarıyla da işbirliği yaptığı bilinmektedir.

Osmanlı Devletinin Avrupa bölümünde en büyük zanaat merkezi olarak malum Prizren’de XIX. asırda birkaç önemli çarşı varmış. En büyük çarşıları: Arasta ve Şadırvan çarşılarıymış. Arasta Çarşısı zanaatlar türüne göre: saraçlar, bıçakçılar, kazancılar vb. gibi çarşılara da ayrılıyormuş. Özellikle Kapalı Çarşısı çok ilginçmiş ve zenginmiş. Bu çarşı kent merkezindeki Arasta Köprüsünden Arasta Camiine kadar uzanıyormuş. Şadırvan Çarşısında genelde şu ince zanaatlar yer alıyormuş: kuyumcular tüfekçiler ve ahşap süslemelerini yapan zanaatçılar (marangozlar). Bundan başka bu çarşıda tellâl dükkânları, eskiciler ve aşçılar da bulunuyormuş. E. Dukaçin’e göre o zamanda Prizren’de 124 farklı zanaat türü ve çarşıya bağlı olan daha 8 meslek türü mevcutmuş. Aynıca o dönemde Prizren silah yapımı ile de çok ünlü bir merkez olarak tanınmıştır.

Bu zanaatlar yanı sıra Osmanlı döneminde Prizren’in silah yapma merkezi olduğu da malumdur ve o dönemde Balkanlar’da en çok silah çeşitleri Prizren’de üretiliyormuş. Yapılan silahlardan en önemlisi “Mardin Tüfekleri” imiş. Bu tüfekler Mısır, Sudan, Arabistan gibi ülkelere ihracat ediliyormuş,

1929 yılına kadar Prizren bölgesinden yılda 100 vagon buğday, 150 vagon yulaf ve 50 ila 100 vagon arpacık ile büyük miktarda mısır ve sebze ihraç ediliyordu. 1933 yılında 424 zanaatçısıyla Prizren, hala Kosova'nın en büyük zanaat merkezini teşkil ediyordu. 500 zanaat dükkânından 20 si tabakhane dükkânıydı. Bistriça deresinde ise yaklaşık 100 deri fıçısı dönüyordu.

1933 yılında Prizren ilçesinde 485 zanaatçı, 346 yardımcı ve usta ve 246 zanaat öğrencisi vardı. Sadece Prizren’de 424 zanaatçı çalışıyordu. Toplam olarak zanaatla uğraşanların sayısı 1100’ü aşıyordu. Tabak ve kuyumcu dükkânları birinci yerde idi, 500 zanaat dükkânından 20’si tabaktı. Bistriça deresinde 100’e yakın deri yıkama tabak fıçısı dönüyordu. Bu dönemde tüfekçi, bıçakçı, demirci, kazancı ve nalbant zanaatları ise kısa bir zaman için ortadan kaybolmuştur. Fakat mutavcı, terzi ve berber zanaatları ilerlemiştir

El sanatlarından sanayi üretimine, satışını yapan tüccarlar ve ticaret kuruluşlarına kadar üretim-alışveriş ağı bulunmaktadır. El sanatlarından geleneksel ipek pürüncük dokumacılığı, el örgüsü, nakış işleri, ağaç işleri, kuyumcu işleri yapılmasıyla bilinmektedir. Bu meslekler yanı sıra diğer mesleklerle uğraşanları bir araya getiren cemiyetler ve bu cemiyetler çerçevesinde muhtelif esnaf birlikleri de kurulmuştur.

Osmanlıların gidişinden kısa bir zaman sonra Prizren’de ilk kurulan cemiyetlerden “REBAP” topluluğu veya cemiyeti gösterilmektedir. Bu cemiyetin 1920 yıllarında Prizren esnafı tarafından kurulduğu ve faal göstermeye başladığı malumdur. Bu cemiyette Kervan Çaso, Yusuf Ekrem, Muharrem Ali Taranbaba, Hacı Ömer Lütfü gibi kişilerin faal gösterdikleri malumdur.

Bu cemiyetten daha sonra 1922–23 yıllarında Prizren’de ikinci cemiyet olarak “GAYRET”  kulübü veya cemiyeti kurulmuştur. Bazı eski fotoğraflarda ve belgelerde cemiyetin kurucuları olarak: Şevket Boyacı, Fadıl Server, Muhammet Aranliu, İsmail Cino, Ömer Zurnacı, Ahmet Beg, Faik Şari, Mehmet Beg Rotla, Kemal Karahoda, Yusuf Koro, Yusuf Ekrem, Ziya Dida, Rasim Gota, Alihaydar Buyar, vb.

Bu cemiyetin ana gayesi, Prizren gençlerini bir araya getirmekle hayat yolunda onları öğreterek yetiştirmeli ve muhtelif zanaat türlerinde onların gelişmelerini sağlamakla yeni esnaf neslini yetiştirme yanında hayırsever işlerle uğraşmasını sağlamaktı. 1935 yıllarında en fazla üyesi olan bu cemiyetin o zamanki başkanı Fehmi Boyacı’ydı. Cemiyetin çalıştığı yeri Sucudi Köprüsü yanında mevcut olan bir bahçeli evdeydi. Bu cemiyette o dönemde Prizren’de mevcut olan bütün esnaf ve sanatçıların toplandığı ve bu cemiyette sadece yardımlaşma değil kültür etkinlikleri de gerçekleşmekteydi. Bu cemiyete sazlarının çalındığı ve Türkçe şarkı ve türküler okunduğu, çok sayıda konserler ve Tiyatro piyesleri de düzenlendiği malumdur. Öyle ki Prizren’in esnaf, zanaat, kültür ve sanat yaşamında ilişkin örnekler dikkati çekecek kadar çoğalmaya başlamıştı. Bir alternatif olarak Gayret Cemiyeti çerçevesinde 1929 yılında “PRİZREN GENÇLERİ” kulübü de kurulmuştur. Bu kulüpte de çeşitli alanlarda esnafın yardımlaşma faaliyetleri yanında sosyal, sanat ve kültür etkiliklerinin de yapıldığı bilinir. Bu kulüpte: Hafız Maksut Sipahi, Remzi Çançar, İsmet Curcialo, Arif Namleci, Aslan Efendi, İrfan Efendi, Vehbi Hacimacun, İrfan Sipahi, Eyüp Terzi, İbrahim Sipahi, Süleyman Vrenezi gibi o zamanın gençleri bulunmaktaydı.

Bu cemiyetten sonra 1932-33 yıllarında Prizren’de “MERHAMET”  adıyla yeni bir Kültür ve Yardımlaşma cemiyeti kuruluyor. Bu cemiyetin kurucuları olarak: Nüsret Doda,  Yunus Rada, Kemal Karahoda, Abdül  Kazaz, Beçir Baymak, Reşat Karyağdı, İbrahim Kasım, Necmettin Arap, Abdülkadır Şkoza, Ramiz Hancı, Selim Beytullah, Cemali Liman gösterilmektedir. Bu cemiyetin hayırsever, yardımlaşma ve dayanışma amaçlı olduğu ve zengin esnaf ve tüccarlar kulübü mahiyetinde faaliyetler yürüttüğü malumdur. Dayanışma yanı sıra bu cemiyette yüksek eğitim görmek isteyen öğrencilere de burs verme imkânları vardı. Bu cemiyetin merkezi bugünkü Gazi Mehmet Paşa Kütüphanesi binasındaydı. Tabi ki bu cemiyet himayesinde müziğin ve muhtelif eğlence programlarının da faal gösterdiği malumdur. Örneğin: 1934 yılında Merhamet cemiyeti çerçevesinde Prizren Esnafı Ayakkabıcılar birliği de kurulmuştur. Merhamet Cemiyeti 1941 yılına kadar çalışmıştır.

O dönemde Prizren’de esnafın, zanaatçılığın ve ticaretin yaşatılmasında ve gelişmesinde bu esnaf neslin ve bu cemiyetlerin yaptıkları işin büyük önem arz ettiğini söylemek gerekir. Çünkü eğitimin çok düşük bir seviyede olduğu, ekonomi ve sanayinin gelişmemiş olması o dönemde yapılan her nevi faaliyetleri aracılığıyla bu sahada mevcut olan boşluk ve açıklık kapatılmaya çalışılmıştır. En azından o dönemde mevcut olan zanaat türleri, kültür ve sanat etkinlikleri zaman zaman toplumsal olayların karmaşıklığı içerisinde geri planda kalmışsa da bu esnaf ve cemiyetlerin etkinlikleri sayesinde hiçbir şekilde kaybolamamış ve unutulmamıştır.

II. Dünya Savaşı sonrası Prizren’in ekonomi, kültür ve kentleşme açısından gelişmesi birkaç etaba ayrılmaktadır. Savaş sonrası çok geri kalmış Kosova’da, ekonomi-endüstri-madenciliğin gelişmesi için, 1947–1955 yıllarına kadar bütün yatırımlar bu alanlar için yönlendirilmiştir. Bu gelişmelerle Dukacin bölgesi kasabaları ve Prizren’de de dâhil kapsanmamıştır. Bu dönemde Prizren geri kalmış, sadece zanaatçılığı geliştiren, endüstri ve endüstri işlerine sahip olmayan, pek az tarım üretimleri üreten, alt yapısı gelişmiş bir şehir idi.

Altmışlı yıllarda Prizren’in ekonomi bakımından gelişmesi, endüstri açısından bir zanaatçılık geleneğine göre gerçekleşmeye başlamıştır. İlk önce ayakkabıcılar 1947 yılında “Komuna” ayakkabı fabrikasını kurdular. Aynı yılda kuyumcular da “Filigran” iş örgütünü kurdular. 1948 yılında Bıçakçılar bie araya gelip ilkin Bıçak fabrikasını daha sonra“Famipa” metal işletme fabrikasını kurdular. Sadece bu zanaat türlerinde değil diğer zanaat türlerinde de fabrikalar kurulmaya başlamıştır.

 İşte bu tarihsel süreç içinde eski kalan ve yeni kurulan esnaf  birliklerin devamı olarak yaklaşık 90 yıl sonra 1994 yılında Prizren’de “ESNAF” İş adamları derneği kurulmuştur. Kuruluştaki amaç 1990 yıllarından sonra Prizren’de mrvcut olan küçük ve orta esnafı ve muhtelif tüccar ve iş adamlarını bir araya toplamak bu türün ileriki dönemde de yaşatılmasını, gelişmesini sağlamaktır.

Prizren Esnaflarının geçmişteki çok zengin tecrübelerini göz önünde bulundurarak toplumumuzu ve bu toplumda faaliyet gösteren esnaf ve işadamlarını zor günlerde bir araya getirerek birlik ve beraberlik içerisinde güç oluşturmak, zanaatçılarımızın, tüccarlarımızın, küçük iş adamlarımızın çıkarlarını korumak ve toplumumuza bu sahada hizmet vermek maksadıyla 24 Nisan 1994 yılında Prizren’de zor şartlar altında “ESNAF” İş Adamlar ve Esnaflar Derneği kurulmuştur. Başlangıçta  “Esnaf” adıyla  Esnaflar derneği olarak ufak işletmelerle ve az bir üye sayısıyla faaliyetlerini sürdürerek, daha geçlerde mikro, küçük ve orta şirketler, üreticiler ve iş adamları katılınca dernek bu günkü ismine layık görülmüştür. Yurt içi ve yurt dışı olsun, çeşitli etkinlikler yapma fırsatını yakalayarak, bugünkü farklı koşullarda 260 kadar üyesi ile devlet dışı bir sivil toplum örgütü olarak Prizren ve Kosova ekonomisine katkılarını sunarken Prizren ve Kosova’da kendi yerini belirlemiştir. Dernekte yapılan işlerin gönüllülüğe dayanmasına rağmen, belirtilen hedefleri gerçekleştirmek için elinde mevcut olan imkânları zorlayarak, her nevi hizmeti ve katkıyı yapmaya uğraş göstermektedir.

ESNAF derneğin Kuruluş toplantısında derneğin Tüzüğü, Yönetim Kurulu, akabinde dernek Başkanı ve diğer organları seçilerek çalışmalarını günümüze kadar kesintisiz olarak sürdürmektedir.

   Şu anda Prizren’deki ekonominin finans kapasitesi ağırlıklı olarak özel şirketlerden sağlanmaktadır. Ortalama 30 özel şirketin yıllık para dolaşımı (turn over)’ı 5 milyon Euro üzeri, 150 özel şirketin 1-5 milyon Euro arası ve geriye kalan birçok şirketinde 0-1 milyon Euro arasıdır. Ticaret sektörünün %70 ‘ ten fazlası belediye ekonomisine geri kalanı da değişik hizmetlere olanak ve katkı sağlamaktadır.

   Bütün şirketlerin finans güvencesi bankalara bağlı olmakla beraber mikro finans şirketlerine de (çabuk ve kolay imkânlarla kredi veren şirket ve kuruluşlar) bağlıdır. Sundukları kredi olanaklarının geri ödeme dönemleri 3-5 yıllık periyotlar halinde olmakla yıllık faiz oranları da %12-14 arasıdır. Çok uygun olmadıkları bellidir fakat imkân sundukları ve başka seçenek olmadığı için tercih edilmektedirler. Prizren’deki bu kuruluşların finans olarak sağladıkları yıllık toplam kredi miktarı yaklaşık 150 milyon Euro’dur. Bunun dışında yılda ortalama 10-15 milyon Euro bu kuruluşlar aracılığı ile ithalat yapılan ülkelere transfer edilmektedir. Bu transferlerin yaklaşık %50‘si Türkiye Cumhuriyetine geri kalanı da Sırbistan, Çin ve Avrupa ülkelerine yapılmaktadır.

Günümüzde Prizren’in Ekonomi ve Ticari Özellikleri 

- Kosova’nın ikinci büyük şehri,

- Tarımcılık ve hayvancılık gelişmekte tarımcılık üretimi yaygın ama yeni teknoloji ve verimlilik çok düşük

- Süt ve süt ürünleri yaygın

- Kış turizmi için müsait 

- Tarihi anıtlarla zengin ve turizm için müsait

- Genel üretim düşük seviyede

- En büyük ekonomik katkı -ticaretten

- Genelde ufak işletmeler mevcut

- Eski el sanatları kaybolmak üzere

- Endüstri çökmüş

- Ortalama ücretler 150-300 Euro arası

- İşsizlik oranı %40

- Genç nüfus oranı yüksek

- Kosova’da üretilen mallar için Avrupa topluluğunda kota yok

- Para birimi Euro

11.12.2008
Prizren